«Зрабіць як мага больш усяго, каб асуджаны пакутаваў»

Лідар Беларускага кангрэсу дэмакратычных прафсаюзаў, экс-палітвязень Аляксандр Ярашук быў у няволі амаль 3,5 гады. Пра СІЗА на Валадарскага згадвае: было зразумела, што вязніца дажывае свой век, і ніхто нічога рамантаваць не збіраецца. «Салідарнасць» паразмаўляла з былымі палітычнымі вязнямі пра месцы і ўспаміны, якія не адпускаюць нават пасля вызвалення.

— Канешне, ніякіх іншых успамінаў, акрамя негатыўных, быць не магло. Турэмная сістэма, якая захавалася на Беларусі, відавочна ГУЛАГаўская. Мала што ёсць пастаяннага ў сённяшняй беларускай дзяржаве, але сістэма пакаранняў нязменна грунтуецца на прынцыпе: зрабіць як мага больш усяго, каб асуджаны пакутаваў. А ствараць умовы, каб вязні хаця хадзілі па чыстых сухіх калідорах, — такога пытання нават узнікнуць не магло.

Не памятаю выпадку, каб ты ішоў у душ, а пад нагамі суха: заўсёды заліта, пытанне толькі, больш вады ці менш.

Дадавала змрочных думак і тое, што ідучы тунэлю-»падлодцы», ты чуў расказы, што літаральна ў некалькіх кроках памяшканні, дзе ладзілі расстрэлы. Міжволі перад вачамі паўставалі відовішчы апошняга шляху асуджаных да смяротнага пакарання.

Падобнае стаўленне да зняволеных, кажа былы вязень, ён бачыў і на «Валадарцы», і ў крытай турме ў Магілёве — тая будавалася ў 1950-ыя гады як псіхіятрычная лякарня, потым прерапрафілявалі ў турму, гэта ўжо шмат што кажа пра ўмовы.

— У СІЗА-4 у Магілёве адбывалася рэч, якую складана сабе ўявіць. На трэці паверх амаль не даходзіла вада, з-за чаго ўзнікала мноства праблем — за лічаныя хвіліны, адведзеныя на памыўку, зрабіць гэта было немагчыма. Пры тым — побач рака, Днепр! Мінаў год за годам, а вады так і не было. Больш за тое, калі ішоў дождж, ды з навальніцай — мы з трывогай чакалі наступстваў: унізе ўсё «тапіла» так, што водазабеспячэнне знікала зусім, на ўсіх паверхах.

photo - gazetaby.com

Успаміны пра вязніцу, зазначае Аляксандр Ярашук, дагэтуль даюцца яму вельмі складана, нібы вяртаючы ў тую атмасферу — стрэсу, напружання, пакутаў.

— Не дзіва, што ў тых, хто выйшаў на волю, доўгі час губляецца на ўзнаўленне. Можа, нават і да канца жыцця той досвед цябе не пакіне.

Гэта і пра мяне таксама — турма не пакідае. Калі перапісваўся праз сацсеткі з людзьмі, з кім перасякаўся на розных турэмных маршрутах, і тыя расказвалі, маўляў, «накрывае», я думаў: з чаго б, калі павінна адпусціць. А потым сам з гэтым сутыкнуўся. Чатыры месяцы я прымаў антыдэпрэсанты, цяпер спрабую даць рады без іх.

Я не думаю, што нам цяжэй, чым тым, хто сядзеў у тых вязніцах у 1930-ыя ці 1950-ыя, пра Сталіне, пры савецкай уладзе. Магу толькі ўявіць: калі зараз, у 21 стагоддзі, такое адбываецца — то давялося вынесці гэтым людзям? Гэта жах.

Бясспрэчна, павінен наступіць момант, калі ў Беларусі ўшчыльную змоймуцца «папраўчай» сістэмай, што насамрэч азлабляе і траўмуе людзей.

І калі ў нас будуць дэмакратычныя перамены — неабходна зламаць да чортавай маці гэтую сістэму, прывесці яе да належнага стану, дзе няма ні садызму, ні здзекаў, ні гвалту над людзьмі.

Ірына Марозава